3. Diwygio’r Model Presennol

A bwrw bod yr ewyllys gwleidyddol yno, yn y Cynulliad ac yn San Steffan fel ei gilydd, mae yna bosibiliadau o wella effeithioldeb y model presennol, ac fe fyddai llywodraeth Plaid Cymru - The Party of Wales yn awyddus i archwilio’r rhain hyd eithaf eu potensial.
3.1 Deddfwriaeth Fframweithiol

Un posibilrwydd fyddai i gytundeb ffurfiol, trwy Ddatganiad Egwyddorion, sicrhau y byddai pob deddfwriaeth sylfaenol newydd mewn meysydd sy’n berthnasol i gwmpas sylw’r Cynulliad Cenedlaethol, yn cael ei llunio mewn modd fyddai’n gadael y disgresiwn mwyaf posibl i’r Cynulliad yng nghyswllt gweithredu polisi. Y peth delfrydol fyddai i ddeddfau seneddol newydd ddarparu fframwaith syml y byddai gan y Cynulliad y rhyddid mwyaf posibl y tu mewn iddo i lunio deddfwriaeth eilaidd.
Er enghraifft, mewn perthynas â Deddf y Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy, mi allai cymal yn y Bil fod wedi datgan: "For Wales the National Assembly may by Order make new provision for public access to the countryside; to amend the law relating to public rights of way; to enable traffic regulations to be made for the purpose of conserving an area’s natural beauty; to make provision with respect to the driving of mechanically propelled vehicles elsewhere than on roads; to amend the law relating to nature conservation and the protection of wildlife; and for connected purposes"
Buasai hyn wedi hyrwyddo datblygiad darpariaethau wedi’u haddasu’n unswydd ar gyfer yr amgylchiadau penodol yng Nghymru sydd, y gellid dadlau, yn sylweddol wahanol i rai Lloegr.

Nid oes yr un rhwystr cyfansoddiadol yn atal y fath fesur rhag cael ei fabwysiadu ar unwaith. Byddai’r Cynulliad Cenedlaethol yn dal i fod yn gyfyngedig i ddeddfwriaeth eilaidd, a byddai hanfod y trefniant presennol yn cael ei barchu. Nid yw Deddf Llywodraeth Cymru’n rhagnodi pa batrwm o bwerau ddylai gael ei osod ar y Cynulliad Cenedlaethol yn y dyfodol, ac mae cynsail gyfansoddiadol i’r dull gweithredu hwn mewn bodolaeth yn barod yn y ffordd y mae deddfwriaeth yn cael ei chyflenwi yng Ngogledd Iwerddon tra bod y Cynulliad yno wedi cael ei atal dros dro.

Fe allai Datganiad Egwyddorion gwmpasu materion megis ymrwymiad i beidio â chrafangio pwerau yn ôl o’r Cynulliad Cenedlaethol wrth i ddeddfwriaeth newydd gael ei rhoi mewn grym.
3.2

Ehangu Pwerau Gweithredol

Mae dau opsiwn ar gael i gyrraedd y diben hwn. Y cyntaf fyddai ychwanegu fesul tipyn at y pwerau gweithredol sydd mewn bodolaeth. Y llall fyddai trosglwyddo’r holl swyddogaethau gweithredol mewn maes penodol.
(i)       Gellir trosglwyddo swyddogaethau ychwanegol mewn modd ad hoc o fewn fframwaith Deddf Llywodraeth Cymru 1998 trwy orchymyn neu orchmynion pellach dan adran 22. Ni raid dweud mai yn nwylo llywodraeth San Steffan yn unig y mae’r penderfyniad i gyflawni trosglwyddiad o’r fath. Mae’r Cynulliad a Llywodraeth Cymru wedi gwneud sawl datganiad o blaid caffael pwerau ychwanegol mewn meysydd penodol, ond ni wireddwyd y rhain hyd yn hyn.  Mae profiad yn dangos bod caffael pwerau ychwanegol yn y dull yma yn debyg o fod yn boenus o araf. Mae dryswch y jyngl o ran gwahaniaethu rhwng pwerau datganoledig a rhai annatganoledig yn ddigon ynddo’i hun i roi ffrwyn ar y proses, oherwydd dim ond ar yr adegau pan ddaw’n amlwg nad oes gan y Cynulliad y pwer penodol i wneud rhywbeth y gwelir yr anhawster. Ac erbyn hynny mae’n rhy hwyr i wneud dim yn ei gylch.
(ii)

Er bod swyddogaethau wedi cael eu trosglwyddo hyd yn hyn mewn perthynas â phwerau statudol penodol, mae’n ymddangos nad oes rheswm da dros beidio â’u trosglwyddo mewn perthynas â meysydd gallu cyffredinol. Nid yw’n eglur a fyddai’r pwer presennol dan adran 22 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 yn caniatáu hyn. Mae’n awdurdodi trosglwyddiad "unrhyw swyddogaeth" heb fanylu ar sut y dylid dynodi’r swyddogaeth honno. Mae’n bosibl y gallai gorchymyn dan adran 22 ddynodi swyddogaethau mewn perthynas â meysydd cyffredinol. Os nad felly y mae, yna byddai gwelliant tra syml i Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 yn dileu unrhyw amheuaeth ynghylch y mater.

Dichon yn wir y deuai manteision o ganlyn un neu ragor o’r opsiynau a ystyrir uchod. Serch hynny, mesurau i’r tymor byr fyddai’r rhain. At ei gilydd, ymdrech ydynt oll yn y bôn i orfodi system sydd yn hanfodol ddiffygiol i weithio’n well, neu mewn geiriau syml gwneud y gorau o’r gwaethaf. Nid ydym yn credu mai dyma’r ffordd orau o fynd i’r afael â phroblemau llywodraeth dda ac awtonomiaeth yng Nghymru.

Brig y Dudalen