PWERAU CYNULLIAD CENEDLAETHOL CYMRU

CYFLWYNIAD – JIM O’ROURKE

1. Mae’r Cynulliad wedi gwneud gwahaniaeth sylweddol i’r ffordd y bydd yr Urdd yn cyfathrebu â’i brif noddwyr. Yn y gorffennol, byddem wedi mynd at yr Ysgrifennydd Gwladol Dros Gymru, gyda chap yn ein dwylo, gan obeithio am ymateb unigolyn i ddiwallu ein hanghenion. Mae’r trefniant presennol lawer iawn yn fwy agored, democrataidd, atebol a chlir. Mae’r pwysigrwydd a roddir ar dreftadaeth ddiwylliannol a gweithgareddau ieuenctid yng Nghymru wedi gwella’n arw, yn enwedig wrth greu swydd gabinet ac adran sydd â ffocws clir ar faterion sy’n effeithio ar nawdd a gweithgareddau’r Urdd.

Mae presenoldeb gwleidyddion, gweision sifil ac arddangosfeydd y Cynulliad, a’r gwahanol gyrff cyllido yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn gam mawr ymlaen wrth feithrin perthynas rhwng y Cynulliad a’r bobl, yn enwedig pobl ifainc Cymru. Fodd bynnag, mae’n amlwg bod yn rhaid gwneud llawer iawn yn fwy i godi proffil y Cynulliad.

2. Ceir nifer o broblemau sy’n gysylltiedig â phwerau cyfyngedig y Cynulliad

1. Deallaf fod Llywodraeth Leol yn aml yn atebol i ddau feistr – y Cynulliad ar gyfer rhai agweddau a’r Swyddfa Gartref ar gyfer rhai eraill – mae cyrff fel yr YOTs yn ymateb i’r naill gyfeiriad tra bydd yr YPP yn ymateb i gyfeiriad arall.
2. Ysgrifennaf hwn cyn yr etholiad ar 1af Mai, ond rwyf yn rhagweld nifer isel yn troi allan oherwydd mai cyfyngedig yw’r Cynulliad o ran ei bwerau.
3. Ceir canfyddiad nad oes gan y Cynulliad yr un statws â Senedd yr Alban a bod angen cymeradwyaeth y DU ar gyfer llawer iawn o’r hyn y dymunai ei wneud.
4. Mae pwerau codi trethi eisoes ar gael ar lefel Cynghorau Cymuned ac Awdurdod Lleol. Nid wyf yn siwr pwy sy’n penderfynu lefel y gyfradd leol i’r gwasanaeth Heddlu. Disynnwyr yw gwarafun i’r Cynulliad y gallu i amrywio trethi – mae agweddau yng Nghymru’n wahanol i’r agenda ar lefel y DU sy’n cael ei gymell gan ystyriaethau etholiadol de-ddwyrain Lloegr.

3. Ni theimlaf fy mod yn gymwys i wneud sylwadau am y Strwythur a’r trefniadau gwaith.

4. Hyd y gwelaf, nid oes ond ychydig enghreifftiau o gydweithrediad da e.e. sefydlu’r Comisiynydd Plant – mae’r gwendidau yn y strwythur yn amlwg iawn mewn perthynas, er enghraifft, â ffioedd addysgu myfyrwyr – drysfa heb unrhyw ganlyniad clir ar ôl misoedd o ymrafael, neu benderfyniadau cynlluniau ar gyfer ynni gwynt, neu, yn yr un modd, cyfrifoldeb am fuddsoddi yn y rheilffyrdd. Ni allaf weld unrhyw fantais mewn proses sy’n cael ei rhannu rhwng Caerdydd a San Steffan; dylai pethau fod yn glir – mae’r materion hyn wedi’u lleoli yng Nghaerdydd ac mae rhain yn Llundain, ond dylai’r rheini a gedwir yn Llundain fod yn faterion sy’n amlwg yn rhai perthnasol i’r DU, megis amddiffyn a materion rhyngwladol, ac nid materion sy’n dod o dan rawd y Swyddfa Gartref a ddylai gael eu llywodraethu’n briodol o Gaerdydd. Dylai Awdurdodau Lleol fod yn atebol am eu holl swyddogaethau i Lywodraeth Cynulliad Cymru.

Mae swyddogaeth yr AS Cymreig eisoes wedi’i lleihau yn yr un modd â’u proffil ar lefel leol. Ni chredaf fod hyn yn arbennig o andwyol gan fod eu dylanwad yn gyfyngedig iawn o dan natur bresennol llywodraeth yn San Steffan. Ni fyddai gennyf wrthwynebiad i ostyngiad o ran eu niferoedd nac i drefniant arall mewn perthynas â’r tir cyffredin sydd rhwng Caerdydd a San Steffan.

5. Ni chredaf i fuddiannau Cymru gael eu gwasanaethu’n arbennig o dda dros y 30 mlynedd diwethaf gan Ysgrifenyddion Gwladol olynol sydd wedi gweithredu mewn rhai ffyrdd fel Llywodraethwyr Cyffredinol, llawer ohonynt â’u diddordeb pennaf mewn defnyddio’u swydd i ddylanwadau ar lefel y DU. Byddwn yn fodlon gweld y swydd yn cael ei dileu fel un ddiangen a pheryglus pe bai Ysgrifenyddion yn y dyfodol yn rhwystro ewyllys y Cynulliad.

6. Byddai gwahaniaeth cliriach rhwng swyddogion yn fanteisiol. Enghraifft arall o’r diffyg dealltwriaeth yn y Swyddfa Gartref am faterion sy’n bwysig i Gymru oedd y sefyllfa mewn perthynas â darparu Gwasanaethau Cymraeg gan y Swyddfa Cofnodion Troseddol.

Rhaid i ni feithrin a datblygu gwasanaeth sifil uchel ei safon yng Nghymru dros Gymru. Unig ganlyniad meysydd llwyd y drefn ddatganoli fel ag y mae yw cymylu materion gan amharu ar gynnydd a chan roi cyfle i oedi a rhwystro a hynny i ddim diben.

7. Ni honnaf fod yn arbenigwr ar Fformiwla Barnet, ond mae angen setliad tecach ar Gymru. Deallaf nad yw’r fformiwla’n cymryd sylw, er enghraifft, i israddio presenoldeb y diwydiannau amddiffyn yng Nghymru. Dyma enghraifft, fe ymddengys lle mae trethi Cymru’n ariannu gweithgareddau y Llywodraeth Brydeinig sy’n gwario yn bennaf mewn rhannau eraill o’r DU. Mae datganoli swyddi o Lundain a de-ddwyrain Lloegr yn gwneud synnwyr yn economaidd ac yn gymdeithasol ac os na fydd Cymru’n cael cyfran deg o deisen gwariant Llywodraeth y DU, yna, dylem gael ein digolledu yn y setliad.

  Jim O’Rourke
25 Ebrill 2003